Zakopane miało szczęście do artystów — przez dziesięciolecia mieszkali tu twórcy, którzy szukali pod Tatrami inspiracji. Jednym z nich był Karol Szymanowski, uważany za najwybitniejszego polskiego kompozytora po Fryderyku Chopinie. Jego zakopiański dom, drewniana willa „Atma”, to dziś jedyne na świecie muzeum biograficzne kompozytora — i jeden z najbardziej kameralnych adresów na kulturalnej mapie miasta.
Od góralskiego pensjonatu do „Atmy”
Willę zbudował pod koniec XIX wieku Józef Kaspruś-Stoch, w stylu zakopiańskim spopularyzowanym przez Stanisława Witkiewicza. Powstała jako typowy pensjonat dla letników, jakich wiele wznoszono wtedy w mieście. W połowie lat 20. XX wieku dom rozbudowano do dzisiejszej, piętrowej formy. Nazwę — z sanskrytu, oznaczającą „duszę” — nadali mu wypoczywający tu goście. Willa stoi nad potokiem Młyniska, przy jednej z najstarszych ulic w Zakopanem, i należy do małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej.
Dom kompozytora
Szymanowski bywał w Zakopanem od młodości, ale na stałe osiadł tu w październiku 1930 roku, gdy zdiagnozowano u niego zaawansowaną gruźlicę. W „Atmie” mieszkał do 1936 roku i to tu powstały jego późne, najważniejsze dzieła: ukończył i zinstrumentował balet „Harnasie” oparty na folklorze Podhala, a obok niego skomponował „Pieśni kurpiowskie”, „II Koncert skrzypcowy”, „Litanię do Marii Panny”, „IV Symfonię koncertującą” i dwa mazurki op. 62.
Dom tętnił życiem towarzyskim — gościli w nim m.in. Jarosław Iwaszkiewicz, Witkacy, Artur Rubinstein, Julian Tuwim i Zofia Nałkowska. Witkacy sportretował kompozytora kilkukrotnie; jego portrety Szymanowskiego można dziś oglądać w dawnej sypialni artysty, pełniącej funkcję pokoju koncertowego. Sam Szymanowski pisał, że w Zakopanem „odnalazł dla siebie dom”. Urodził się w 1882 roku w Tymoszówce, zmarł w 1937 roku w Lozannie, spoczął w Krypcie Zasłużonych na Skałce w Krakowie.
Jedyne takie muzeum
Pomysł, by w „Atmie” upamiętnić kompozytora, pojawił się już w 1937 roku, ale na realizację trzeba było czekać dekady. Społeczną zbiórkę na wykup willi prowadził komitet z Jerzym Waldorffem, a inicjatywę nagłaśniał krytyk Zdzisław Sierpiński. W 1972 roku dom wykupiono, w 1974 przekazano Muzeum Narodowemu w Krakowie, a po remoncie — 6 marca 1976 roku — udostępniono zwiedzającym jako oddział krakowskiego muzeum. Większość eksponatów pochodzi z daru siostrzenicy kompozytora, Krystyny Dąbrowskiej. W 2013 roku, po generalnym remoncie w ramach projektu „Muzyka pod Tatrami”, ekspozycję wzbogacono o multimedia. Dziś zbiory liczą ponad 2300 obiektów związanych z życiem i twórczością Szymanowskiego oraz kulturą Podhala.
Co zobaczyć i posłuchać
Na ekspozycji odtworzono gabinet kompozytora, a pozostałe wnętrza zaaranżowano tak, by oddać klimat lat międzywojennych. „Atma” pozostaje miejscem żywym: dawna sypialnia rozbrzmiewa regularnymi koncertami poświęconymi muzyce Szymanowskiego, a latem muzeum prowadzi też warsztaty dla najmłodszych. To adres dla tych, którzy chcą zobaczyć, gdzie powstawały „Harnasie”, i poczuć atmosferę domu, w którym muzyka mieszała się z góralskim światem Podhala.
