Jacek Woźniakowski nazwał go „uczonym taternickim gniazdem ośmiorga Sokołowskich i Sokołowszczyzny”. Ornak stoi przy Grunwaldzkiej od ponad stu dwudziestu lat i przez ten cały czas nie zmienił właścicieli — mieszkają w nim potomkowie tej samej rodziny, która go postawiła. W Zakopanem, gdzie zabytkowe wille regularnie zmieniają ręce i funkcje, to sytuacja rzadka.
Dom leśnika, który wymyślił park narodowy
Willę wzniesiono w latach 1900–1902 na otwartych wówczas polanach poniżej Doliny Białego. Postawili ją zakopiańscy cieśle Wirmańscy, z drewna świerkowego sprowadzonego spod Babiej Góry. Fundatorką była Agnieszka z Walczaków Sokołowska; pomysłodawcą koncepcji architektonicznej — jej mąż, Stanisław Sokołowski.
Sokołowski (1865–1942) był leśnikiem i profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, a przede wszystkim autorem jednej z koncepcji Tatrzańskiego Parku Narodowego. Do Zakopanego przyjeżdżał od młodości i tu w 1893 roku ożenił się z góralką Agnieszką Walczak. Dom przy Grunwaldzkiej powstał jako siedziba rodziny, która miała się okazać jedną z najbardziej tatrzańskich rodzin w Polsce.
Nazwisko projektanta willi nie jest znane. Bywa wskazywany Kazimierz Kreczmer, współpracownik Stanisława Witkiewicza i autor projektu pobliskiej willi „Jutrzenka” — ale jest to hipoteza, nie ustalenie.
Sokołowszczyzna, czyli sześcioro dzieci i Tatry
Sokołowscy mieli sześcioro dzieci: córkę Zofię i pięciu synów. Marian został wybitnym botanikiem. Adam — lekarzem, profesorem Państwowego Instytutu Reumatologicznego w Krakowie. Stanisław junior — geologiem tatrzańskim i odkrywcą wód termalnych na Podhalu, na których stoi dziś połowa podhalańskiej turystyki. Jan Seweryn był malarzem i profesorem warszawskiej ASP; to on wykonał dekorację malarską w schronisku w Dolinie Chochołowskiej. Piąty syn nosił imię Witold.
Wszyscy chodzili po Tatrach, a Marian i Adam robili to na poziomie, który zmienił polskie taternictwo. W pierwszej połowie lat dwudziestych wytyczyli nowe drogi między innymi na północnej ścianie Koziego Wierchu i wschodniej ścianie Mięguszowieckiego Szczytu. Wokół braci uformowała się grupa, której sposób myślenia o górach historycy taternictwa nazwali „sokołowszczyzną” — polską, romantyczną odpowiedzią na brytyjski kult zdobywania szczytów spod znaku George’a Mallory’ego.
W dwudziestoleciu międzywojennym dom tętnił życiem zwłaszcza latem, gdy bracia wracali ze ścian. Ornak nie był więc pensjonatem ani salonem artystycznym, tylko domem, w którym przy jednym stole siadali botanik, geolog, lekarz i malarz — i wszyscy rozmawiali o tych samych górach.
PRL, weranda i pierwsi goście
Po wojnie rodzina przez dekady walczyła o zachowanie własności i o przetrwanie samego budynku. Ornak z tej próby wyszedł obronną ręką. W 1990 roku willę rozbudowano i odtworzono werandę, rozebraną jeszcze w latach dwudziestych. Gruntowny remont zakończył się otwarciem pensjonatu muzealnego — pierwsi goście zamieszkali tu w grudniu 1992 roku.
Pomysł był prosty i dość radykalny: zamiast zamienić dom w muzeum, w którym się patrzy, zostawić go domem, w którym się mieszka. Pokoje wyposażono w oryginalne meble, lampy i piece z przełomu wieków. W willi działa też Muzeum Przełomu Wieków „ORNAK”. Budynek jest wpisany do rejestru zabytków jako drewniana willa w stylu zakopiańskim.
Sposób prowadzenia obiektu doceniono dwukrotnie: w 2010 roku Ornak dostał wyróżnienie w Nagrodzie Województwa Małopolskiego im. Mariana Korneckiego, a w 2012 — nagrodę Towarzystwa Opieki nad Zabytkami za wzorowe zachowanie stanu zabytku.
Co zobaczysz na miejscu
Ornak stoi przy Grunwaldzkiej — ulicy równoległej do ruchu Krupówek, o kilka minut spacerem od centrum, ale wyraźnie cichszej. Willa jest klasycznym przykładem stylu zakopiańskiego: cała drewniana, z charakterystyczną snycerką i stromym dachem. Otacza ją ogród, który jak na dzisiejsze zagęszczenie zakopiańskiej zabudowy wygląda niemal nieprzyzwoicie duży.
Dom pozostaje prywatny i nadal działa jako miejsce noclegowe, więc nie zwiedza się go z ulicy ani nie kupuje się biletu przy wejściu. Wnętrza ogląda się, mieszkając w nich — albo przy okazji spotkań, które gospodarze u siebie goszczą.
Praktyczne informacje
- 📍 Adres: ul. Grunwaldzka 20, 34-500 Zakopane (na mapach Google obiekt figuruje jako Dom Muzealny Ornak)
- 🏡 Charakter obiektu: prywatny dom gościnny, nie muzeum z biletowanym wstępem; w willi działa Muzeum Przełomu Wieków „ORNAK”
- 🛏️ Nocleg: cztery pokoje z zabytkowym wyposażeniem, do wynajęcia pojedynczo albo cały dom na wyłączność; wspólna kuchnia
- 📞 Kontakt: +48 18 201 56 79
- 🚗 Dojazd i parking: ogrodzony parking na sąsiedniej działce; Grunwaldzka odchodzi od okolic Krupówek, więc na miejsce dojdziesz spacerem z centrum
- 💰 Ceny: zależą od sezonu i długości pobytu, ustalane bezpośrednio z gospodarzami
- 🏛️ Ochrona: obiekt wpisany do rejestru zabytków, drewniana willa w stylu zakopiańskim
- 🌐 Strona obiektu: ornak.net.pl
