Ponad 6000 osób i 12 081 hektarów — tyle objęły wywłaszczenia, które w latach 1960–1980 odebrały góralom tatrzańską ziemię. Plenerową wystawę o tym procesie Tatrzański Park Narodowy pokazuje w Parku Zamoyskich w Kuźnicach, a jej tytuł — „To nom jesce w dusy gro”, czyli „to nam jeszcze w duszy gra” — mówi wszystko o tym, jak ta historia jest tu pamiętana.

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu Tatry były centrum życia górali: miejscem hodowli i wypasu owiec oraz bydła, podstawą „ślebodnego”, czyli wolnego, życia całej podhalańskiej wspólnoty. Ciągłość gazdowania przerwał proces wywłaszczeń, będący konsekwencją utworzenia w 1955 roku Tatrzańskiego Parku Narodowego. Odbierano całe nieruchomości, udziały w prawie własności, a także służebności.

Wywłaszczenia jako proces, nie epizod

Idea parku narodowego, formułowana jeszcze w okresie międzywojennym, zakładała ochronę przyrody przy poszanowaniu własności. Realizacja w realiach PRL rozminęła się z tym założeniem i na dekady położyła się cieniem na tym, jak górale patrzą na Park. Ekspozycja, przygotowana z okazji jubileuszu 70-lecia TPN, pokazuje powstawanie parku z trzech stron naraz: historycznej, administracyjnej i z perspektywy relacji mieszkańców Podhala.

Autorzy prowadzą wywłaszczenia jako proces historyczny, gospodarczy i społeczny, który odcisnął się na konkretnych ludzkich losach. Wniosek, który stawia wystawa, jest niewygodny i uczciwy zarazem: dziś Tatry są wspólnym dobrem, odwiedzanym przez miliony turystów, ale park powstał częściowo kosztem mieszkańców Podhala. Zrozumienie tego, co wtedy zniknęło, ma być punktem wyjścia do rozmowy o dzisiejszych relacjach góralskiej społeczności z Parkiem.

Kto stoi za wystawą

Inicjatorami projektu są Filip Zięba i Szymon Ziobrowski. Teksty napisali Piotr Bąk i Agnieszka Gąsienica-Giewont, badania terenowe prowadziły Agnieszka Gąsienica-Giewont i Katarzyna Gąsienica-Józkowy, a w projekcie wzięło udział ponad czterdziestu mieszkańców Podhala — to ich relacje są materiałem źródłowym ekspozycji. Za redakcję odpowiadają Paulina Kołodziejska i Łukasz Mackiewicz, za projekt graficzny Bartłomiej Witkowski, za mapy Piotr Bąk, Zuzanna Bąk i Marcin Bukowski. Konsultowali Paweł Skawiński, Antoni Zięba i Filip Zięba.

Zdjęcia archiwalne pochodzą ze zbiorów uczestników projektu, a współczesne — z filmu „Ostatnia noc na Kopieńcu” Bartka Solika.

🗓️ 31 grudnia 2026 r. (czwartek)
📍 Park Zamoyskich w Kuźnicach, Zakopane